Tana, 17. juli 2010 i tre-tida eller noko

Ei stor takk til fotograf Leiv Magne som knipsa dette blinkskotet. For ein laks.

For å forklara kvifor dette er den kjekkaste laksen eg har fått, må me ta ei litt grundig innleiing. Det er på sin plass å prøva å forklara mitt forhold til Finnmark.

Første gong me reiste til Tana var altså i 2003. Det var ein magisk tur som innehaldt traktorkøyring innover vidda i timesvis, lauvmakk i øyrene, læring av uttrykk me framleis ber med oss i kvardagen, midnattsol over Finnmarksvidda. Varme. Hytta me fekk låna – på underfullt vis. Kristian hadde ordna kontakt med det som skulle visa seg å vera ein heidersmann – Asbjørn Guttorm frå Karasjok. Han kjøpte reinsdyrkjøt til oss, slik at me skulle ha det godt inne på vidda. Då me kom fram til Beivvassgieddi etter fire, fem humpete timar  – der Bavvttajokha og Karasjokha flyt saman – kom me til vår overrasking til ei lita bygd. Bitte lita. Men når ein har kyrkje, så må det vel karakteriserast som ei bygd? Ei grav var det der også. Ei lita jente fekk ikkje leva lenge, og ligg no gravlagd langt der inne på vidda. Med eit lite, falleferdig stakittgjerde rundt grava.

Me innsåg straks at det ikkje kom til å bli lett å få laks. Veka før hadde det blitt tatt storlaks rett nedforbi hytta vår, men no var vatnet på retur og varmen slo inn for fullt. Me la oss til å sova, slitne som me var. Eg fant fort ut at her var det mange interessante insekter å forhalda seg til. Ikkje minst gjekk det opp for meg at klegg er verre enn mygg. Heldigvis hadde eg kjøpt myggtelt, og var førebudd. Eg la meg ned på madrassa, som var godt marinert av både myggmiddel og svette frå tidlegare brukarar.

Me fiska litt, og me fant ut at harren hadde gode kår i Karasjokha. Leiv Magne meinte han såg ein laks gå oppover med ryggfinna over vatnet. Kjetil hadde tru på at det oppover Bavvttajokha skulle vera storlaks. Kristian insisterte på å gå til Suorbmogorzi, der laksen stoppa. Kjetil og Morten vart med. Kjetil trassa bjørneskrekken sin, noko motvillig. Men laksesuget har alltid vore sterkare enn bjørneskrekken hjå den mannen, så ut bar det. Eg, Leffy og Leiv Magne vart att i leiren for å fiska. Det skulle visa seg at me nok var nærmare å koma fysisk til skade enn dei som la ut på vandring i bjørneterreng. Eg og Leffy havna nemleg i ein relativt alvorleg krangel om kva som er rett framgangsmåte ved steiking av egg og bacon. Leffy steikte nemleg egga først, til min gigantiske irritasjon. Eg fann det for godt å kommentera dette, og så var me i gang. Det heile enda med nokre timars furting, og det var aldri fare for at me skulle gå laus på kvarandre. Leiv Magne var trass alt der, og han er sterkare enn oss begge to. Til saman, mest truleg.

Eksedisjonsgutane kom ned, og kunne beretta om laks i fossen. Dei hadde ikkje fått nokon, men svære beist stod der oppe og stanga. Dei siste åra har det ikkje vore ein einaste gytelaks der oppe, heilt øverst i Karasjokha. Det gjer meg trist inn til margen.

Også ekspedisjonsgutane hadde hatt sine kontroverser – der kart og kompass var sentrale element. Men tilbake kom dei. Kjetil insisterer den dag i dag på at dei såg noko som må ha vore spor etter bjørn. Me traff så ein del Karasjokarar, ingen hadde fått laks og alle skulle heimover trudde dei. Me vart helst demotiverte, og fann ut at det einaste rette var tilbaketrekning til sivilisasjonen. Leiv Magne vart plassert i førarsetet på traktoren, og overraskande få timar seinare var me tilbake i Karasjok. Asbjørn lo godt då me kom ned att to dagar før planen, lettare medtatte og oppetne av mygg og klegg. Me fekk kaffi, og så reiste me nedover mot Tana bru.

Å køyra bil nedover Tanadalen er flott. Likevel, om nokon frå Karasjok eller Tana kommunar skulle lesa dette: Kan de vera gilde og gi nokon ei motorsag og litt betaling for å renska vekk skogen langs vegen, slik at me ser elva? Takk skal de ha.

Eg trur eg sov på mesteparten av turen, for noko av det første eg hugsar var Kjetil som viste plassen han hadde fått storlaksen sin eit par år før. Ei svær elv var det. Hjelpe meg. Eg såg ikkje heilt for meg korleis dette skulle la seg fiska over. Ettersom eg hugsar fekk me ikkje hytte med ein gong – eller fekk me og ikkje Kristian? Det kan vera at han og Morten måtte sova litt i telt den første dagen, ja. Eg har aldri heilt forstått det der med campingen på Tana og deira «fullt»-begrep. Det er ofte fullt, men me ser ingen som er i hyttene. Eg mistenkjer at dei ikkje gidd å vaska. Eller at golvet har dotte ut, og at dei ikkje gidd leggja nytt golv.

Men hytte fekk me då, etterkvart. Eg sovna som ein stein. Då eg vakna, hadde Kristian fått svidder, og det var berre nokre timar att før elva skulle stenga eit døgn. Eg fiska litt, utan å ha kjensla av at det var lov å håpa på napp. Det var denne kvelden ein utsvolta Kjetil kom med sitt legendariske utbrot om krav på middag. Kjøtet som Asbjørn hadde kjøpt til oss i Finland var endå med oss, og måtte tilberedast på eitt eller anna vis. Me sat der og snakka om me skulle laga middagen der og då, men sidan me ikkje hadde verken poteter, lauk eller sopp vart me einige om å drøyan til måndag. Då kom Kjetil inn dørene. Han ville ha middag. Då han høyrde om våre planar, mørkna han i augo. Han gjorde så krav på ein sjettedel av kjøtet, som han meinte var hans.

Eg klarar ikkje for mitt bare liv å hugsa om me faktisk ga han kjøtet. Eg trur ikkje det. Då hadde han sett det til livs rått, og det hadde eg hugsa. Eg lurer på om han måtte ta til takke med pølse på Shell. Men me har lært av denne episoden, og veit nå at når Kjetil seier han må ha middag, så må han det.

No var det blitt søndag kveld. Alle andre enn meg hadde vore oppe i timesvis, og var stuptrøtte. Eg var utkvilt, og stakk avgarde på opplevelsestur. Eg kjørte til Vadsø, utan at eg kan hugsa å bli særleg imponert av tilbodet dei hadde til besøkande seint om søndagskvelden. Ikkje ein døgnåpen bensinstasjon i sikte. Men midnattsol hadde dei, og Varangerfjorden låg der og spegla seg. Ein flott tur, som eg ikkje skulle kome til å gjenta før i juli i år.

Dagen etter mista eg laks. Det var grusomt. Eg stod nedforbi eit laksestengsel – som me som fiskar med flåge sjølvsagt hatar som pesten – då han beit. Resten av gjengen stod på land og såg på, og trudde ikkje det dei såg då eg plutseleg hadde laks på kroken. Eg trudde det ikkje heilt sjølv heller. Då Kjetil var komen heilt fram og skulle ut og ta han, datt laksen av. Dei plar spøka med at brølet mitt gjallar i Tanadalen ennå. Det er mulig dei har rett. Bitterheten var så stor, så stor. Å smerte smerte. Han var ikkje stor – kanskje rundt eit par kilo, men du kor hjerteskjærande det var å kjenna at snøret blei slakt.

Det var nok den første turen til Finnmark som gjorde at eg vart hekta på både laksefiske og Finnmark generelt. Det har blitt tur opp dit kvart år utanom i fjor, og eg har kome heim med ein sjøaure og ein smålaks. Me har og skifta fiskefokus frå å fiska i hovudelva til å prøva oss i side-elvene, og me har funne ein plass som er «heime» der oppe. Det må seiast at minst ein av dei lokale me traff i sommar nok kunne tenkt seg å sett fyr på leiren vår og kjeppjaga oss sørover ut frå blikka han sendte oss, men det er slikt som krydrar tilværet. Akkurat som trusselen om bjørn i skogen.

Då har eg forklart Finnmarksfacinasjonen – eller iallefall byrja å forklara han. Eg kunne og lagt ut om den andre turen me hadde til Asbjørn i Karasjok, om køyretur til Båtsfjord og Berlevåg, om kryssing av Ifjordfjellet  og om Skiippagurrafestival i nesten minusgrader.

Men det skulle dreia seg om nummer åtte.

Me reiste opp i midten av juli. Erik Lunde vart med oss som skårunge, med lånt utstyr og forsiktig entusiasme. Bil vart fiksa i siste liten, men då me kom opp, herska det ro og fred i laksegruppen. Me gjennomførte våre innkjøp blotta for stresset og jaget me har vore plaga med tidlegare år. Noko av dette skuldast at me på eit tidleg tidspunkt sørga for å vera akkurat harde nok med Kjetil som alltid får eit forferdeleg kav over seg så snart me landar på Høybuktmoen. Det verkar som om han veit om ein laks som står og ventar utålmodig på han i elva, og som stikk av dersom Kjetil ikkje møter opp til rett tid. Me fekk roa han ned allerede på den andre butikken me var på, og etter det var det harmoni og lykke.

Me kjørte innover og starta marsjen. Me kom fram til leirplassen vår, som mirakuløst nok var ledig dette året også. Eg og Erik gjekk og la oss tidleg, Kjetil og Leiv Magne fiska i regnet. Eg sov ikkje mykje før dei kom inn, og då hadde flaten meg Leiv M fått ei svidde. Me var i gang.

Dagen etter var det oppover elva. Leiv Magne og Kjetil gjekk vel forresten nedover, eg oppover. Erik haldt seg ved leiren og praktiserte det han hadde lært på eit meget, meget intensivt flågefiskekurs. Eg gjekk heilt opp i toppen av elva, der ho renn ut av eit vatn. Eg vassa meg utover og oppover. Det er sleipt med rullesteinar, og ikkje noko særleg triveleg å vada. Eg byrja å leggja ut flåga, og då eg hadde fått snøret skikkeleg ut, såg det bra ut. Og der beit ein laks på. Ein stor laks. Magisk. Men kva skulle eg gjere? Dersom eg vart ståande og laksen gjekk nedover, hadde eg ikkje mulighet til å koma meg raskt nedover. Dersom eg gjekk på land risikerte eg å mista laksen medan eg stavra meg innover. Eg stavra meg innover. Og laksen hang på. Då eg var komen heilt inn, gjekk svinet nedover i stryket. Eg hang med, men kort etter var snøret slakt og eg illsint. Full av bitterhet ringde eg til Leffy, som hadde opplevd det same på same plass eit par år tidlegare.

Eg gjekk så nedover mot leiren att. Tankane var mørke. Eg skulle aldri oppleva å få laks i denne elva, tydelegvis. Eg byrja å stilla spørsmål ved heile laksefisket. Ingen fisk hadde kome på land sidan 2. juni 2008, og eg var overtydd om at det kvilte ein slags forbannelse over meg som gjorde at eg aldri meir ville få laks. Kjensla av forbannelsar som kviler over ein blir ofte forsterka når ein går åleine i ein skog i Finnmark, der lumsk lokalbefolkning eller biske bamsar kan dukka opp rundt neste sving.

Halvveis nede til leiren kom eg til ein stad eg visste Leiv Magne hadde fått laks før. Eit fint brekk låg rett oppforbi. Det såg lovande ut. Eg vada meg ut, og byrja å leggja ut flåga. Ein dynamitt bunden av Kjetil. Då eg hadde fått ut passeleg med snøre, fekk eg til eit perfekt kast . Og der, midt på brekket, var ein laks oppe og smakte på herligheten. Men berre smakte. Han beit ikkje. Fortvilelse. Nytt kast. Eksplosjon på brekket. Ekstase. Total forvirring og opp med stanga og sveiva inn og sleppa ut og innsjå at her, her har eg mitt livs laks på kroken. Naturen, sinnsstemningen, måten fisken tok flåga på, alt var perfekt. Laksen gjekk nedover i hølen, og eg fulgte etter. Ein fire, fem skikkelege utras, så byrja laksen å gi seg. Å for ein laks det var. Eg tok det heilt roleg, og geleida laksen opp på nokre steinar der det såvidt sildra litt vatn over. Eg gjekk bort, løfta han opp, og gjekk i land medan eg klukkelo og takka Skaparen.

Laksen vart slengt på ryggen og frakta til leirs. Overraskinga og gleda vart stor, og det vart ikkje fiska noko særleg meir den dagen. Turen var redda. Sesongen var redda. Laksen hang i treet og livet var godt.

Me gjekk ned dagen etterpå. Leiv M. og Kjetil hadde og fått laks, og me måtte frysa dei om me skulle ha håp om å få dei med oss heim på skikkeleg vis. Ei natt på hotell i Tana var fantastisk – og kongekrabbemåltid med gode svenske venner likeså. Resten av Finnmarksturen vart for meg ikkje prega av så veldig mykje fisking, sjølv om eg jo hadde nokre sveip. At Erik og fekk laks på tampen av turen løfta årets Finnmarkstur til ein soleklar sekser på terningen. Eg fekk mitt livs laks, og alle dei andre på turen fekk fisk. Det har aldri skjedd før. Laget presterte så til dei grader.

No ligg laksen i frysaren til mor mi, og irriterer ho kvar gong ho skal henta noko der. Eg må nok snart finna fram Abu-röken.

Bjerkreimselva, 2. juni 2008, klokka 14.00

Eg og Leffy på tur – tidlegfiske i Bjerkreim. Heile elva for oss sjølv. Eg ut på Gjedrem, laksen tok medan flåga gjekk – midt i straumen. Magiske greier. Leffy kom og såg på ei udramatisk landing. Dette er vel den første laksen eg har landa med ein viss verdighet, trur eg. Eg vart sjølvsagt glad – men meir letta. Letta over at sesongen var redda allerede på første fisketuren. Og det skulle visa seg å bli ei god stund til neste laks. Over to år, faktisk. 2009 vart ei ørkenvanring av eit lakseår. Men den som ventar i over to år på sin neste laks, ventar ikkje forgjeves, skulle det visa seg. Meir om det på onsdag.

Stabburselva, 26. juli 2007 klokka 02.00

Den minste laksen eg har fått i mitt liv – men du verda så gild han var.

Den sjette sat usedvanleg langt inne. Eg hadde gitt opp heile fiskinga, og hadde sett meg ned under eit tre med ei bok. Me var i Finnmark, og me var i Stabbursdalen. Ein vakker stad. Verdas nordligaste fåreskog. Og me hadde Morten Blom som guide.

Å gi Tana eit pauseår var ikkje noko me gjorde med lett hjarte. Kjetil fekk overtalt med og Leiv Magne til å byta ut Tana med Porsanger. Me reiste opp, og vart møtte av Morten. Han er det som på Finnøy ville blitt kalla ein friskus. Han er 50+, og relativt sprelsk for alderen. Når eg skriv dette, har Morten flykta frå Norge for vinteren, og driv med kiting i eitt eller anna tropisk paradis. Såvidt eg veit har han fiska lite laks etter at han var med oss på denne turen – eg mistenker han for å prøva å slutta.

Då me kom opp til Lakselv, hadde Morten nett fått ein storlaks. Me vart relativt gira. Han bytta bort laksen mot transport ettersom eg hugsar – ein grei deal for oss. Å gå innover mot Stabburselva var barnemat i forhold til å gå innover viddene i Tana. Her var det flatt og ikkje bratt, og heller ikkje så langt. Morten fekk sekken med lavvoen. Overraskinga hans var stor over at ein lavvo var så tung, men som tidlegare Forsvars-tilsett og FN-soldat klaga han ikkje høglytt. Det skulle seinare visa seg at det i sekken låg to lavvoar. Morten passar framleis på å minna oss på denne fadesen med jevne mellomrom.

Stabburselva er vakker. Naturen er heilt spesiell, med fåreskog og litt småbjørk innimellom. Me slo leir saman med Morten og to karar frå Tromsø. Og me starta å fiska. Me hadde usigelig god tru på dette. Det skulle imidlertid ikkje gå lenge før me fann ut at laksen sat langt inne denne gongen også. Me beslutta å reisa oppover elva, dette fordra ein tur ned til Lakselv for å kjøpa nye kort og meir proviant. Lakselv sentrum er nok – eg beklagar å seia dette – ingen vakker plass. Nå skal det seias at det er mange plasser i Finnmark som ikkje er vakre reint bygningsmessig. Dei blei jo relativt skamforne av tyskarane der oppe. Likevel må eg seia at det må då gå an å få det litt trivelegare enn dei har fått det i Lakselv. Ein bygning her og ein bygning der, med litt skrap og drit imellom. Ikkje noko for auga. Men reinsdyrkjøt hadde dei. Og ei gryte til ein billig penge.

Om kvelden var det fest i leiren med reinsdyrsuppe og meir fisking. Men laksen beit ikkje. Dagen etter la me ut på ekspedisjon. Me kryssa elva i eit konglomerat av små vatn – i ein gammal båt Morten trudde han hadde lov å låna. Kjetil var – det fins ingen annan måte å beskriva dette på – drita nervøs under båtturen. Me sat fire mann i ein halvråten robåt og lea oss sakte men sikkert framover. Eg ser tilbake på den turen som vakker, Kjetil har nok dystrare tankar vil eg tru.

Oppe i den nye kulpen traff me folk. Samuel Antti – ein godt vaksen flågefiskar og reindriftssame. Han ga oss bokna reinsdyrkjøt og moltesyltetøy, og for det er me evig takknemlige. Me traff og Åge – som tidlegare hadde vore gift med Mari Boine Persen. Det var ein kulturell bonus me ikkje hadde rekna med. Han dreiv forlag i Indre – eller var det Ytre – Billefjord. Og laks var der i hopetal. Det må ha stått hundrevis av laks i den hølen. Men ikkje tale om at dei ville bita. Me fiska i timesvis, utan å få eit einaste napp. Rundt oss hoppa laksen. Det var mest som den gongen eg fiska makrell midt i ein stim utan å få napp. I Finnmark hadde eg ikkje hagle i båten. Det hadde eg på makrellturen…

Heimturen blei ikkje utan dramatikk, då me gjekk oss litt vill. Me gjekk i ein gigantisk sirkel før me fann båten att.

Etter denne lange – og fiskemessig dårlige – turen, mista eg gnisten. Eg tenkte at eg ville nyta den siste dagen i Finnmark utan å ha laksedepresjon. Eg vart difor ikkje med på fisketur dagen etter, men haldt meg i leiren og las og pakka ned utstyr.

På kvelden kom Bjørn, kompisen til Morten. Etter å ha fiska i fem minutt låg ein laks på land. Det var sjølvsagt gledeleg, men først og fremst forferdeleg provoserande. Her hadde me fiska i dagesvis utan resultat, så kom denne Bjørn og fekk laks umiddelbart. Eg monterte stanga att og marsjerte ut i elva.

Heilt nede på brekket, der vatnet tippa over ein liten kant, beit laksen på. Det vart ingen storkamp – lydig og roleg vart han berga på land. Men du, kor glad eg vart. Ein kilo med laks kan gjera meg forferdeleg lykkeleg. Eg trur både Bjørn og Morten fekk seg ei ny oppleving av kor glad eit menneske kan bli over noko lite, medan Kjetil og Leiv Magne hadde sette dette før.

Laksen vart salta og lagd nederst i sekken. Der låg han nesten eit døgn før han kom seg i frysa. Seinare på hausten vart han servert med poteter og agurksalat. Min første Finnmarks-laks, men ikkje den siste.

Bjerkreimselva, 10. juni 2007 klokka rundt fem, seks, sju på ettermiddagen.

Stolt fiskar med sølvblank laks hengande på det legendariske laksestativet bak vogna på Vinningland.

Det var på det såkalla tidlegfisket, før det ordinære fisket byrjar. Det var meg, Kjettan og Leiv Magne på tur. Me rigga vogn og me rigga stenger. Så var det avgarde. Fiskekortet byrja klokka 12 om natta, og det var ganske så lyst. I fire, femtida fekk eg på laks på Gjedrem. Eg hadde såvidt flåga uti då ein sølvblank skapning kom og tok for seg av den svarte flåga av hundehår. Eller var det rev? Nedover hølen med laksen, eg skjelvande på land.

Så skjer det verste som kan skje, nest etter at laksen dett av. Stanga knekk.

Dette var ikkje godstanga. Dette var reservestanga eg hadde kjøpt for ein billg penge i Finland året før. Sas hadde nemleg ikkje klart å få stanga frå flyet frå Stavanger til flyet til Kirkenes. Eg måtte reisa til Tana utan stang. Det var som å reisa til Mount Everest utan vindjakke. Eg var langt nede. Sas lova meg stanga. Om nokre dagar. Eg var eitrande. Ein tur til Finland, og ny stang til under tusenlappen var i boks. Du, kor eg angra der på Gjedrem ein tidleg laurdagsmorgon då den kneistra i glasfiberen og stanga knakk. Med ein laks i andre enden.

Å ha laks på kroken er vanlegvis ei stor oppleving. Eg blir fylt av takk, og ei visse om at dette, dette er verkeleg å leva. Då eg hadde knukken stang og stangtuppen var nede og dunka på laksenasen, var det ikkje mykje stas, skal eg fortelja. Eg fekk panikk, og byrja å å køyra laksen aaaalfor hardt. Snart var han inne der eg stod. Då fann laksen ut at dersom han tok turen bak føtene mine og rundt på andre sida, ville han klara å slita seg laus frå flåga. Og det var nettopp det han gjorde. Avgarde. Der stod eg med knukken stang og avstukken laks. Å det var tungt å gå tilbake til bilen.

Eg ringde Leffy. Han hadde ekstra stang, og kone som skulle sørover. Eg lånte reservestanga hans og gjekk opp att der eg hadde mista laksen før på dagen. Og trur du flaten meg ikkje eg fekk på ein – mistenkeleg lik – laks? Denne gongen tok eg det heilt med ro, og fekk Leiv Magne til å assistera. Ein vakker, vakker sølvblank laks på rett under 3 kilo. Ein tidleg juniettermiddag. Å kor glad eg er – den dag i dag – at eg fekk lov å oppleva det.

Dagen etterpå var det så varmt at me bestemte oss for å sjå elva frå lakseperspektiv. Me heiv oss i elva og flaut nedover eit par kilometer. Me såg ikkje ein einaste fisk.

Etterpå har eg nok vore tilbake på den staden eg fekk fisken over 30 gonger. Eg har aldri vore borti ein einaste laks.